Local Languages

Amasi Ayesenziwa Njani?

Buhlebenkosi Nkomo

Amasi ayeyingxenye ebalulekileyo yokudla emizini. Ayenziwa ngochago lwenkomo njalo ukulungiswa kwawo kwakudinga ulwazi olwalusaziwa ngabantu abadala emzini. Kusukela ekusengeni inkomo, ekuphathweni kochago, ekulugcineni, kuze kube yisikhathi lapho amasi ayeselungele ukudliwa, umsebenzi lo wawuhlanganisa imisebenzi etshiyeneyo yasekhaya.

Inkomo yayilomsebenzi omkhulu ekutholakaleni kochago. Ngemva kokusenga, uchago lwalulethwa emzini lapho lwaluzalungiswa khona. Lokhu kwakusitsho ukuthi umsebenzi wokwenza amasi wawuqala enkomeni, kodwa uqhubekele ekhaya lapho uchago lwaluphathwa khona.

Uchago lwalungafakwa nje esitsheni lungakalungiswa. Lwaluhlungwa ukuze kususwe okwakungene phakathi kwalo ngesikhathi kusengwa. Ngemva kwalokho lwalufakwa esitsheni esasifanele ukulugcina njalo luvunyelwe ukuthi luvuthwe.

Igula lalingesinye sezitsha ezazisetshenziswa kuloluhlelo. Njengoba sikhangele esihlokweni esedlule sezitsha lamathuluzi asekhitshini, igula lalisenziwa ngentanga eyomileyo, umzimba walo ubanzi lomlomo umncane. Lalisetshenziswa ukugcina uchago lokuluvumela ukuthi lube ngamasi.

Ngesikhathi uchago luhlala esitsheni, lwaluntshintsha kancane kancane. Lwaluvuthwa luze lube ngamasi. Lokhu kwakusenza ukuthi uchago olutsha luguqulwe lube yikudla okwakungadliwa ngenye indlela.

Ukwenza amasi kwakungadingi nje ukulinda ukuthi uchago luvuthwe. Kwakudinga ukwazi ukuthi uchago lugcinwa njani, isitsha siphethwe njani, njalo amasi ayeselungele nini ukudliwa. Ulwazi lolu lwalungaba ngumahluko phakathi kokudla okulungileyo lokonakala kokudla.

Ngesikhathi amasi esevuthiwe, ayengadliwa ngendlela eyodwa kuphela. Ayengahambisana lokunye ukudla okwakujwayelekile emzini, okugoqela ukudla okwenziwe ngamabele, amazimba kumbe umumbu. Lokhu kwakusenza uchago lwenkomo lube yingxenye yohlelo lokudla olwaluxhumene lezinye izilimo ezazilinywa emzini.

Amasi ayengadliwa  kanye lesitshwala njalo ayedliwa lomcaba. Ukudla amasi lomcaba kwakuyindlela eyayihlanganisa ukudla okwenziwe ngamabele kumbe amazimba lokwenziwe ngochago.

Amasi ayengasiwo wodwa ukudla okwakusenziwa ngochago. Kwakusenziwa lokunye ukudla okwakugoqela i-hiqa, izankefu, isathiyane lomqungo. Lokhu kutshengisa ukuthi uchago lwalungasetshenziswa ngezindlela ezinengi, kusiya ngendlela olwalulungiswe ngayo.

Ikhilimu layo yayitholakala echagweni njalo yayingasetshenziswa ekuphekeni. Ngakho ke inkomo yayinganiki umuzi uchago lokwenza amasi kuphela; uchago lwalusetshenziswa ukwenza okunye ukudla.

Lokhu kwakusenza ukuthi inkomo ibe yingxenye ebanzi yempilo yasekhaya. Ukuyifuya kwakungapheleli ekutholeni inyama. Uchago lwalusetshenziswa ngendlela ezitshiyeneyo njalo ulwazi lokulusebenzisa phakathi kwabantu.

Ukwenza amasi kwakudinga lolwazi oluthile olwalufundwa ngokubukela langokwenza. Umntwana wayengabona umuntu omdala esenga inkomo, ebuyisa uchago, elulungisa njalo elugcina. Ngokuhamba kwesikhathi wayengaqala ukuncedisa eminye yaleyo misebenzi.

Ngaleyo ndlela, ukwenza amasi kwakuyingxenye yokufundisa umntwana umsebenzi wasekhaya. Wayengafundi kuphela ukuthi amasi enziwa njani, kodwa wayefunda lamagama ezitsha, indlela yokuphatha uchago kanye lokuthi ukudla kugcinwa njani.

Lokhu kuhlanganisa amasi lolwazi esikhulume ngalo esihlokweni sokulondolozwa kokudla. Ukuguqula uchago lube ngamasi kwakungenye indlela yokwenza ukuthi uchago lusetshenziswe ngenye indlela futhi luhlale isikhathi eside kulokuthi lusetshenziswe lulutsha kuphela.

Amasi ayengaphinda abe yingxenye yesikhathi sokudla emzini. Njengoba okunye ukudla kwakulungiselelwa ukuthi imuli idle ndawonye, amasi ayengena kuloluhlelo lokudla. Lokhu kwakusenza ukuthi ukudla kube yingxenye yempilo yasekhaya, hatshi into eyayiphekwa nje ukuze abantu basuthe.

Indlela amasi ayelungiswa ngayo iphinda isitshele okunengi ngendlela abantu bakudala ababesebenzisa ngayo izinto ezazitholakala kubo. Inkomo yayinika uchago, izitsha ezazikhona emzini zisetshenziselwe ukulugcina, kuthi ulwazi lwabantu lwenze ukuthi uchago luguqulwe lube yikudla okunye.

Lanamuhla, indlela yokwenza amasi isitshintshe kwezinye izindawo. Abanye abantu basebenzisa izitsha zesimanje, njalo amasi ayatholakala esethengwe elungisiwe. Kodwa kwezinye izimuli ulwazi lokuwenza ekhaya lusaqhubeka.

Ukubuyela endleleni amasi ayesenziwa ngayo kudala kusinceda ukubona ukuthi ulwazi lokudla lwaluhlanganisa izinto ezinengi. Kwakuhlanganisa ukufuya inkomo, ukusenga, ukuphatha uchago, ukusebenzisa izitsha, ukuluvuthisa kanye lokuludla.

Ngakho umbuzo othi “Amasi ayesenziwa njani?” awupheleli ekuphenduleni ukuthi uchago lwalufakwa ngaphi kumbe luvuthiswa njani. Usivulela ithuba lokubona indlela ukudla okwakuxhumanisa ngayo inkomo, ikhaya, umsebenzi, ulwazi kanye lezizukulwane.

Amasi ayengasiwo ukudla kuphela. Ukwenziwa kwawo kwakuyingxenye yomlandu wokudla lempilo. Ulwazi lolu lwalufundwa, lusetshenziswe njalo ludluliswe kwabanye.

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button