Buhlebenkosi Nkomo
Nxa kukhulunywa ngokudla okwakusenziwa ngochago emakhaya amaNdebele, abantu abanengi bacabanga ngamasi, kodwa uchago lwalungacini ngokuba ngamasi kuphela. Ngesikhathi uchago luguqulwa lube ngamasi, kwakusiba lezinye izinto ezazitholakala kuleyonqubo. Enye yazo kwakungumlaza.
Umlaza ngamanzana aluhlaza njalo amunyu ayebuthana ngaphansi kwegula nxa amasi esevuthiwe. Ngakho-ke, umlaza wawungeyonto eyayilungiswa yodwa kusukela ekuqaliseni. Wawuphuma ngesikhathi uchago seluguqulwa lube ngamasi.
Umlaza wawutholakala njani?
Uchago lwalusengwa lusekhona emzini, beseluphathwa ngendlela eyayijayelekile ukuze lube ngamasi. Nxa selufakwe eguleni lwatshiywa ukuthi luvuthwe, ngokuhamba kwesikhathi lwalusiya lujiya. Ngaphansi kwamasi kwakusiba lamanzi amunywana. Lawo manzana yiwo ayebizwa ngokuthi ngu mlaza.
Igula lalisetshenziswa ukugcina uchago ngesikhathi luphenduka amasi. Lalisiba lomunge ngaphansi, okuyisikhala lapho umlaza owawuphuma khona. Umunge wawungavalwa ngengcotho ukuze uchago lungaphumi ngesikhathi lungakafiki isikhathi sokukhitshwa umlaza.
Nxa amasi esevuthiwe, umlaza wawukhitshwa ngomunge. Lokhu kwakusenza ukuthi amasi asale ehlanzekile njalo ejiyile. Ngakho ukukhitshwa komlaza kwakungumsebenzi oqakathekileyo ekulungiseni amasi.
Umlaza wawusenziwani?
Umlaza wawungaphongulahlwa kuyo yonke imizi. Indlela owawusetshenziswa ngayo yayingatshiyana kusiya ngomkhuba womunye lomunye umuzi.
Kwezinye imuli, abafana babewuqonga ngochago olwalusanda kusengwa. Uchago olutsha lwaluxutshwa lomlaza, bese kusiba lokunye ukudla okwakubizwa ngokuthi ngumqungo. Umqungo wawufana lehiqa, njalo wawunathwa.
Lokhu kwakusenza ukuthi umlaza ube lomsebenzi ngaphandle kokuba yinto eyayisala ngemva kokwenziwa kwamasi. Kulolwazi, okwakubonakala kungamanzi asele kwakungasetshenziswa ngendlela eyayisaziwa ngabantu ababehlala kuleyo mizi.
Kwezinye imizi, umlaza wawunikezwa izinja. Lokhu kutshengisa ukuthi indlela yokusebenzisa umlaza yayingafani kuyo yonke imizi. Okunye okwakusenziwa kwenye imuli kwakungasoze kwenziwe ngendlela efananayo kwenye.
Kwakukhona njalo abanye ababewunatha unjalo. Imithombo yesiNdebele ichaza ukuthi ezinye izalukazi zaziwunatha ngenxa yokuba munyu kwawo. Wawusetshelwa lokuthi wawusetshenziswa ngezinye indlela ekudleni.
Umlaza wawutshiyana njani lamasi?
Umlaza lamasi kwakungesiyonto eyodwa. Amasi luchago oseluvuthiwe lwaze lwaba yikudla okujiyeleyo, kuthi umlaza ube ngamanzana amunywana ahlala ngaphansi kwamasi.
Nxa umlaza usukhitshiwe, amasi ayesala esejiyile. Lamasi ayeqoqwa abe yizankefu, okuyiwona amasi amahle ajiye kakhulu angaselawo umlaza. Izankefu zona zazingasetshenziswa lokulungisa umcaba, lapho amabele aphekiweyo ayexutshwa lezankefu.
Lokhu kutshengisa ukuthi uchago lwalungapheleli ngokuba ngumkhiqizo owodwa. Ngesikhathi luphathwa, kwakutholakala izinto ezitshiyeneyo, ngayinye ibe lendlela eyayisetshenziswa ngayo.
Ulwazi lwaludluliselwa njani?
Ukwazi ukuthi umlaza uyini lokuthi ukhitshwa njani kwakuyingxenye yolwazi olwalugcinwa emakhaya. Abantwana babefunda ngokubukela abadala ngesikhathi kusengwa uchago, kusenziwa amasi njalo kukhitshwa umlaza.
Ulwazi lolu lwalungadingi ukuthi umuntu afunde encwadini. Umntwana wayekhula ebona umsebenzi usenziwa, abesencedisa lapho esekhule ngokwanele. Ngokuhamba kwesikhathi wayesekwazi ukubona ukuthi uchago seluvuthiwe, ukuthi amasi aselungele ukukhitshwa umlaza, lokuthi umlaza ungaphathwa njani.
Yikho okwakusenza ukuthi ulwazi lokudla lube yingxenye yempilo yasekhaya. Ulwazi lwalusuka kubadala lusiya kwabancane ngokubukela, ukubuza lokwenza.
Umlaza lokuphila kwasendulo
Umlaza usinika umfanekiso wendlela abantu bakudala ababengaphoseli ngayo eceleni lokho okwakungasetshenziswa. Uchago olwalutholakala enkomeni lwalungasetshenziswa ngendlela eyodwa kuphela. Lwaluphendulwa lube ngamasi, ihiqa kumbe ezinye izinto, kuthi ngesikhathi sokwenza lokhu kube lezinye izinto ezazitholakala.
Umlaza wawungomunye walokho. Kweninye imizi wawunathwa, kweminye wawusetshenziswa ukwenza umqungo, kukanti kweminye wawunikezwa izinja. Lokhu kwakusuka endleleni umuzi owawujayele ngayo.
Lamuhla, abantu abanengi sebethenga uchago ezitolo njalo ukudla okunengi sekutholakala sekulungisiwe. Lokhu sekwehlise amathuba okuthi abantwana babone zonke izigaba zokuphathwa kochago emakhaya. Kodwa amagama afana lomlaza, ihiqa, izankefu, umqungo lamasi agcina ingxenye yolwazi lokudla kwamaNdebele.
Umlaza ngakho awasiwo nje amanzi amunywana asele ngaphansi kwamasi. Uyingxenye yenqubo yokulungiswa kwamasi, futhi usitshela okunengi ngendlela uchago olwaluphathwa ngayo emakhaya amaNdebele. Indlela owawusetshenziswa ngayo yayitshengisa ulwazi, ukusebenzisa lokho okukhona kanye lemikhuba eyayidluliselwa isuka kubadala isiya ebantwaneni.
